PARKINSON KASALLIGINI ERTA ANIQLASHDA BIOMARKERLARNING ROLI: ZAMONAVIY ADABIYOTLAR TAHLILI

Аннотация

Parkinson kasalligi klinik jihatdan tashxis qo‘yilgunga qadar dopaminergik neyronlarning 60–80% allaqachon qaytarib bo‘lmaydigan darajada yo‘qolgan bo‘ladi. Bu haqiqat erta diagnostikaning tibbiy ahamiyatini keskin belgilaydi, chunki bu bosqichda boshlanadigan neyroprotektiv terapiya prognozni sezilarli yaxshilashi mumkin. So‘nggi yillarda α-sinuklein seed amplification assay (SAA), neyrofilament yengil zanjiri (NfL), dopamin transporteri skanerlash (DaTscan) va teri biopsiyasi kabi biomarkerlar kasallikni presimptomatik bosqichda aniqlash imkonini beruvchi asosiy vositalar sifatida klinik tadqiqotlarda faol o‘rganilmoqda. Ushbu maqolada 2022–2025-yillarda chop etilgan zamonaviy adabiyotlar asosida ushbu biomarkerlarning diagnostik aniqligi, bir-biriga nisbatan afzalliklari va cheklovlari hamda klinik amaliyotga joriy etishdagi to‘siqlar tahlil qilinadi. Bundan tashqari, presimptomatik tashxisning etik jihatlari va O‘zbekistondagi klinik imkoniyatlar alohida muhokama qilinadi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, α-sinuklein SAA usuli 87–95% sezgirlik va 92–97% o‘ziga xoslik bilan hozirgi vaqtda eng ishonchli biomarker sifatida tan olinmoqda; NfL esa kasallik prognozini va atipik parkinsonizmni ajratishda AUC > 0.9 aniqlik bilan samarali. Biomarkerlarni kompleks qo‘llash erta diagnostika aniqligini tubdan oshirish imkonini bersa-da, standartlashtirish, xarajat va etik masalalar klinik tatbiq uchun hali hal qilinmagan muammolar bo‘lib qolmoqda